SIANUR KISLOTASINING META- VA ORTOFOSFOR KISLOTALARI BILAN REAKSIYASI MAHSULOTLARINI INFRAQIZIL (IQ) SPEKTROSKOPIYA USULI YORDAMIDA O‘RGANISH

Mardonov O. M., Aslonova F. S. & Xoliqova G. Q.


Annotatsiya

Ushbu tadqiqot sianur kislotasining meta- va ortofosfor kislotalari bilan boshqariladigan termik sharoitlarda o‘zaro ta’sirlashuvi natijasida hosil bo‘ladigan reaksion mahsulotlarning infraqizil (IQ) spektrlarini chuqur tahlil qilishga bag‘ishlangan. Reaktivlar aralashmasini me’yoriy haroratda qizdirish orqali olingan materiallar tarkibida kuchli vodorod bog‘lari bilan mustahkamlangan va ehtimol fosforillangan oraliq strukturalar shakllangan. Olingan mahsulotlarning IQ spektrlari ν(O–H), ν(N–H), ν(C=O), ν(P=O) va ν(P–O) tebranishlariga mansub absorbsiya chiziqlarining sezilarli siljishlari va intensivlikdagi o‘zgarishlari bilan xarakterlanadi. Ushbu tebranishlar triazin halqasi, PO₃⁻ va PO₄³⁻ guruhlari, P=O bog‘lari hamda N–H•••O va O–H•••O tipidagi vodorod bog‘lari shakllanishiga jalb qilingan funksional guruhlarning ishtirokini tasdiqlaydi. Spektrlarning qiyosiy tahlili fosfor kislotasining turi (meta yoki orto) hamda miqdoriga bog‘liq holda fosforillanish darajasining o‘zgarishi bilan yuzaga keladigan strukturaviy transformatsiyalarni aniqlash imkonini berdi. Olingan natijalar reaksiyaning asosiy bosqichlari, yangi hosil bo‘layotgan birikmalarning shakllanish mexanizmi va ularning tebranish xususiyatlarini yoritib, sianur kislotasining fosfor kislotasi fragmentlari bilan qattiq fazadagi o‘zaro ta’sir mexanizmini chuqurlashtiradi.


Adabiyotlar

  1. Horacek H. ATP bioproduktlari, shuningdek DNK va intumessent olovdan himoyalovchi qo‘shimchalardagi fosforning umumiy xususiyatlari va noyob roli // Open Access Library Journal. – 2024. – T. 11. – № 7. – B. 1–29.
  2. Gao C. va boshqalar. Fosfor kislotasi bilan legirlangan, gipertarmoqlangan bog‘lovchi imidazol guruhlari asosidagi yuqori haroratga chidamli proton o‘tkazuvchi membranalar uchun polibenzimidazolning sintezi va xossalari // Polymers. – 2020. – T. 12. – № 3. – 515-bet.
  3. Zulkefeli M. va boshqalar. Bis(Zn²⁺-cyclen), sianur kislotasi va mis asosida suvda hosil bo‘lgan supramolekulyar fosfataza yordamida fosfat monoefirining selektiv gidrolizi // Inorganic Chemistry. – 2011. – T. 50. – № 20. – B. 10113–10123.
  4. Silverstein R. M., Webster F. X., Kiemle D. J., Bryce D. L. Organik birikmalarni spektrometrik aniqlash. – 8-nashr. – Nyu-York: Wiley, 2014. – 512 b.
  5. Desiraju G. R. Kristallar injiniringida kompleks yondashuv // Accounts of Chemical Research. – 2002. – T. 35. – B. 565–573.
  6. Braga D., Grepioni F. Kristallar injiniringida intermolekulyar o‘zaro ta’sirlar // Chemical Reviews. – 1998. – T. 98. – B. 1375–1406.
  7. Aslonova F. S., Mardonov U. M., Ganiev B. Sh., Kholikova G. K. Sianur kislotasi va metafosfor kislotasi adduktsining sintezi va IK-spektr tahlili // Problems of Chemical Science, Its Application in Industry and Green Technologies xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. 18–19 aprel 2025. – Namangan. – B. 680–682.
  8. Ganiev B. Sh., Kholikova G. K., Aslonova F. S. Sianur kislotasi mono-, di-, tri-mochevina almashgan hosilalarining IK-spektri // Kimyo tovarlari va xalq tabobati muammolari va istiqbollari IX xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari. 15–16 sentabr 2022. – B. 161–164.
  9. Taga T., Sato T., Kobayashi M. Molekulyar kristallardagi vodorod bog‘lari tuzilmalari // Journal of Molecular Structure. – 2008. – T. 875. – B. 102–110.
  10. Boldyreva E. V. Organik kristallar mexanokimyosi // Chemical Society Reviews. – 2010. – T. 39. – B. 4433–4444.
  11. Nishikiori H., Kobayashi M., Fujii T. Vodorod bog‘lanishi va tebranish xususiyatlari // Vibrational Spectroscopy. – 2014. – T. 70. – B. 68–74.
  12. Amrullaev A., Boltaeva S., Rashitova S., Ganiev B. Sianur kislotasi asosida urea-formaldegid oligomer(lar)i sorbentlarining sintezi va sorbsion xossalari // BIO Web of Conferences. – 2024. – T. 130. – P. 06004. – EDP Sciences.
  13. Ganiev B. Sh., Aslonova F. S. Sianur kislotasi semikarbazonining DFT-hisoblari // Journal of Science, Research and Teaching. – 2023. – T. 2. – № 5. – B. 70–77.
  14. Ganiev B. Sh., Aslonova F. S. Sianur kislotasi semikarbazonining global deskriptorlari va reaktivligi (DFT) bo‘yicha tadqiqotlar // Journal of Science, Research and Teaching. – 2023. – T. 2. – № 5. – B. 124–133.
  15. Steiner T. // Angewandte Chemie International Edition. – 2002. – T. 41. – B. 48–76.