MASOFAVIY ZONDLASH VA CHUQUR O‘RGANISH TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA QALMOQQIR CHUQUR RUDA KONI BORTLARIDA DEFORMATSIYAGA UCHRAGAN HUDUDLARNI ANIQLASH VA XAVFLILIK BO‘YICHA HUDUDLASHTIRISH
Dilmurodov F. O., Kadirkulov D. I. & Ravshanov Z. Y.
Annotatsiya
Chuqur ruda konlarini ochiq usulda o‘zlashtirish jarayonida bortlarning deformatsiyaga uchrashi tog‘-kon sanoatida uchraydigan eng xavfli geomekanik muammolardan biri hisoblanadi. Kon ishlarining chuqurlashuvi natijasida tog‘ jinslari massivida kuchlanishlarning qayta taqsimlanishi yuzaga keladi, bu esa bortlarda siljishlar, yoriqlanishlar va relyefning notekis deformatsiyalanishiga olib keladi. Bunday jarayonlarni o‘z vaqtida aniqlamaslik bortlarning qulashiga, ishlab chiqarishning to‘xtab qolishiga hamda jiddiy texnogen avariyalarga sabab bo‘lishi mumkin. Mazkur maqolada Qalmoqqir chuqur ruda koni sharoitida bortlarning deformatsiyaga uchragan hududlarini aniqlash va ularni xavflilik darajasi bo‘yicha hududlashtirish masalasi masofaviy zondlash va chuqur o‘rganishga asoslangan sun’iy intellekt texnologiyalarini qo‘llash orqali tadqiq etilgan. Tadqiqotda uchuvchisiz uchish apparatlari yordamida olingan yuqori aniqlikdagi ortofotoplanlar hamda raqamli relyef modellari asosiy axborot manbai sifatida qabul qilindi va ular geomekanik monitoring natijalari bilan integratsiyalashgan holda tahlil qilindi. Bort yuzalaridagi deformatsion belgilarni, jumladan mikroyoriqlar, siljish izlari va relyefdagi keskin o‘zgarishlarni avtomatik aniqlash uchun konvolyutsion neyron tarmoqlarga (CNN) asoslangan chuqur o‘rganish modeli ishlab chiqildi. Model bort deformatsiyalarining dastlabki va yashirin bosqichlarini aniqlash imkonini berib, an’anaviy kuzatuv usullariga nisbatan yuqori aniqlik va tezkorlikni ta’minladi. Olingan natijalar asosida Qalmoqqir koni bortlari past, o‘rta va yuqori xavflilik toifalariga ajratildi. Taklif etilgan yondashuv kon bortlari barqarorligini baholash, xavfli zonalarni erta aniqlash hamda kon ishlarini rejalashtirishda ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilish imkonini beradi. Tadqiqot natijalari Qalmoqqir koni sharoitida sinovdan o‘tkazilib, kon xavfsizligini oshirish va avariya xavfini kamaytirishda yuqori amaliy samaradorlikka ega ekanligi tasdiqlandi.
Adabiyotlar
- Хукер В., Брей Дж. Механика горных пород и устойчивость откосов. – М.: Недра, 1987. – 312 с.
- Баклашов И.В. Геомеханика подземных и открытых горных работ. – М.: Горная книга, 2010. – 528 с.
- Alekseev A., Petukhov I. Monitoring and forecasting of rock mass deformation // Journal of Mining Science. – 2018. – Vol. 54, №4. – P. 567–579.
- Абдурахманов А.А., Исмоилов Ж.Ж. Открытые горные работы и устойчивость бортов карьеров. – Ташкент: Fan, 2016. – 284 с.
- Қодиров С.А. Чуқур конларда геомеханик жараёнлар таҳлили. – Тошкент: Ўқитувчи, 2019. – 196 б.
- НГМК. Қалмоққир конида геологик ва геомеханик кузатувлар ҳисоботи. – Навоий, 2021. – 145 б.
- Ravshanov Z. et al. Methods of determining the safety and environmental impact of dust and explosion processes in mining enterprises //International Bulletin of Applied Science and Technology. – 2023. – Т. 3. – №. 4. – С. 415-423.
- Ravshanov Z. Y., Ergasheva Z. A., Sailau A. M. Karyerlarning pastki gorizontlaridagi kon massasini avtomobil transportlarida tashish usullarini tanlash //Инновационные исследования в современном мире: теория и практика. – 2023. – Т. 2. – №. 20. – С. 4-6.
- Ravshanov Z., Ergasheva Z., Sailau A. Measures of recultivation of mining area in quarries //International Conference on Management, Economics & Social Science. – 2023. – Т. 1. – №. 3. – С. 54-56.
- Ravshanov Z. Technological Stages of determining the Distance to the Location of Rocks in the Development of a 3D Model of Mining Enterprises //Scienceweb academic papers collection. – 2022.
- Ravshanov Z. Mining processes of drilling machines //Information about the technological alarm system of drilling machines. – 2022.
- Ravshanov Z. et al. Evaluation of the strength of rocks in open mining processes in mining enterprises //Science and innovation. – 2023. – Т. 2. – №. A4. – С. 96-100.
- Ravshanov Z. Determination of mineral location coordinates in geotechnology and mining enterprises //Scienceweb academic papers collection. – 2023.