SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA QALMOQQIR CHUQUR RUDA KONI BORTLARI DEFORMATSIYASINING RIVOJLANISHINI PROGNOZLASH VA XAVFLILIK BO‘YICHA HUDUDLASHTIRISH

Dilmurodov F. O., Kadirkulov D. I. & Ravshanov Z. Y.


Annotatsiya

Chuqur ruda konlarini ochiq usulda o‘zlashtirish jarayonida bortlarda yuzaga keladigan deformatsion jarayonlar tog‘-kon sanoatidagi eng murakkab va xavfli geomekanik hodisalardan biri hisoblanadi. Qazib olish chuqurligining ortib borishi natijasida tog‘ jinslari massivida kuchlanish holatining o‘zgarishi sodir bo‘lib, bu bortlarda siljishlar, yoriqlanishlar va deformatsiya tezligining bosqichma-bosqich ortishiga olib keladi. Mazkur jarayonlarning rivojlanishini faqat mavjud holat bo‘yicha baholash ko‘pincha yetarli bo‘lmaydi, shu sababli deformatsiyani oldindan prognozlash masalasi alohida ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada Qalmoqqir chuqur ruda koni sharoitida bort deformatsiyalarining vaqt bo‘yicha rivojlanishini prognozlash va ularni xavflilik darajasi bo‘yicha hududlashtirish masalasi sun’iy intellekt texnologiyalari asosida tadqiq etilgan. Tadqiqotda geomekanik monitoring natijalari, tog‘ jinslarining fizik-mexanik xossalari hamda kon ishlari texnologik parametrlariga asoslangan vaqt qatorlari shakllantirildi. Ushbu ma’lumotlar asosida Long Short-Term Memory (LSTM) neyron tarmog‘iga asoslangan prognozlash modeli ishlab chiqildi. LSTM modeli deformatsiya jarayonlarining yashirin va nolinear bog‘liqliklarini aniqlash imkonini berib, bortlarda deformatsiya tezligining ortish tendensiyasini oldindan baholashga xizmat qiladi. Model natijalari asosida bortlar barqaror, xavfli va kritik holatdagi hududlarga ajratildi hamda har bir zona uchun mos profilaktik va texnologik choralar tavsiya etildi. Olingan natijalar Qalmoqqir koni sharoitida sinovdan o‘tkazilib, deformatsion jarayonlarni prognozlashga asoslangan yondashuv kon xavfsizligini oshirish, avariya xavfini kamaytirish va kon ishlarini rejalashtirishda ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilish imkonini berishini ko‘rsatdi. Taklif etilgan metodika chuqur ruda konlarida bort barqarorligini boshqarishda proaktiv yondashuvni joriy etish uchun samarali ilmiy-amaliy vosita hisoblanadi.


Adabiyotlar

  1. Хукер В., Брей Дж. Механика горных пород и устойчивость откосов. – М.: Недра, 1987. – 312 с.
  2. Баклашов И.В. Геомеханика подземных и открытых горных работ. – М.: Горная книга, 2010. – 528 с.
  3. Alekseev A., Petukhov I. Monitoring and forecasting of rock mass deformation // Journal of Mining Science. – 2018. – Vol. 54, №4. – P. 567–579.
  4. Абдурахманов А.А., Исмоилов Ж.Ж. Открытые горные работы и устойчивость бортов карьеров. – Ташкент: Fan, 2016. – 284 с.
  5. Қодиров С.А. Чуқур конларда геомеханик жараёнлар таҳлили. – Тошкент: Ўқитувчи, 2019. – 196 б.
  6. НГМК. Қалмоққир конида геологик ва геомеханик кузатувлар ҳисоботи. – Навоий, 2021. – 145 б.
  7. Ravshanov Z. et al. Methods of determining the safety and environmental impact of dust and explosion processes in mining enterprises //International Bulletin of Applied Science and Technology. – 2023. – Т. 3. – №. 4. – С. 415-423.
  8. Ravshanov Z. Y., Ergasheva Z. A., Sailau A. M. Karyerlarning pastki gorizontlaridagi kon massasini avtomobil transportlarida tashish usullarini tanlash //Инновационные исследования в современном мире: теория и практика. – 2023. – Т. 2. – №. 20. – С. 4-6.
  9. Ravshanov Z., Ergasheva Z., Sailau A. Measures of recultivation of mining area in quarries //International Conference on Management, Economics & Social Science. – 2023. – Т. 1. – №. 3. – С. 54-56.
  10. Ravshanov Z. Technological Stages of determining the Distance to the Location of Rocks in the Development of a 3D Model of Mining Enterprises //Scienceweb academic papers collection. – 2022.
  11. Ravshanov Z. Mining processes of drilling machines //Information about the technological alarm system of drilling machines. – 2022.
  12. Ravshanov Z. et al. Evaluation of the strength of rocks in open mining processes in mining enterprises //Science and innovation. – 2023. – Т. 2. – №. A4. – С. 96-100.
  13. Ravshanov Z. Determination of mineral location coordinates in geotechnology and mining enterprises //Scienceweb academic papers collection. – 2023.