O‘ZBEK TILI DEPENDENCY PARSERINI TUZISH ALGORITMI

Oqila A. X., Fotima O. B. & Bozorqulova O. E.


Annotatsiya

Ushbu maqolada o‘zbek tili uchun yuqori aniqlikka ega dependency parser yaratishning matematik va algoritmik asoslari bayon etiladi. Tadqiqot SpaCy va Stanza kutubxonalarida qo‘llaniladigan transition-based va graph-based dependency parsing algoritmlarining chuqur tahliliga asoslanadi. Ushbu yondashuvlar asosida o‘zbek tilining agglutinativ xususiyatlariga moslashtirilgan, aniq formulalar va bosqichma-bosqich algoritmlar bilan ifodalangan yangi dependency parser modeli taklif etiladi.


Adabiyotlar

  1. Tesnière, L. Éléments de syntaxe structurale. – Paris: Klincksieck, 1959. – 670 b.
  2. Nivre, J. Algorithms for Deterministic Incremental Dependency Parsing // Computational Linguistics. – 2008. – Vol. 34, No. 4. – P. 513–553.
  3. De Marneffe, M.-C., Manning, C. D., Nivre, J. Universal Dependencies // Proceedings of LREC. – 2014. – P. 4585–4592.
  4. G‘ulomov, A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis. – Toshkent: Fan, 1978. – 312 b.
  5. Mahmudov, N., Nurmonov, A. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995. – 384 b.
  6. (So‘z birikmalari va tobe bog‘lanishlar: 112–156-betlar)
  7. Rahmatullayev, Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Universitet, 2006. – 420 b. (Sintaktik bo‘laklar tavsifi: 210–245-betlar)
  8. Abney, S. Statistical Methods and Linguistics. – Cambridge, MA: MIT Press, 1996. – 218 p. (Statistik modellashtirish asoslari: 97–128-betlar)
  9. Jurafsky, D., Martin, J. H. Speech and Language Processing. – 3rd ed. – Pearson, 2023. – 1100 p. (Dependency parsing va baholash metrikalari: 455–490-betlar)
  10. Usmonov, B. O‘zbek tili uchun avtomatik sintaktik tahlil masalalari // O‘zbek tili va adabiyoti. – 2021. – №3. – 45–52-betlar. (O‘zbek tilida NLP muammolari: 47–50-betlar)
  11. Saidov, S. Kompyuter lingvistikasi asoslari. – Toshkent: Innovatsiya, 2020. – 256 b. (Morfologik va sintaktik tahlil modullari: 134–169-betlar)