NA’MATAK — KIMYOVIY TARKIBI.FOYDA VA ZARARLARI, QO‘LLASH USULLARI, QARSHI KO‘RSATMALAR
Dastamov S. F.
Annotatsiya
Na’matak (Rosa canina L., xalq orasida shipovnik deb ham ataladi) — tabiatdagi eng boy vitamin C manbalaridan biri bo‘lib, O‘zbekistonning tog‘li va etak hududlarida keng tarqalgan dorivor o‘simlik hisoblanadi. Uning mevalarida askorbin kislotasi (vitamin C) limon va apelsindan 30–50 baravar, qora smorodinadan esa 8–10 baravar ko‘p miqdorda (4–18% gacha) uchraydi. Bundan tashqari, tarkibida vitaminlar guruhi (P, K, E, B guruhi), karotinoidlar, flavonoidlar, organik kislotalar (limon, olma, sirka), pektin moddalari, qandlar, oshlovchi moddalar, likopin, riboksantin hamda kaliy, kalsiy, magniy, temir, marganets, fosfor kabi makro- va mikroelementlar mavjud.
Adabiyotlar
- Demir, F., & Özcan, M. (2001). Chemical and technological properties of rose (Rosa canina L.) fruits grown wild in Turkey. Journal of Food Engineering, 47(4), 333–336. (Turkiya hududidagi Rosa canina mevalarining kimyoviy tarkibi va texnologik xususiyatlari, vitamin C yuqori miqdori ta'kidlangan.)
- Nojavana, S., et al. (2008). Extraction and quantitative determination of ascorbic acid during different maturity stages of Rosa canina L. fruit. Journal of Food Composition and Analysis, 21(4), 300–305. (Yetilish bosqichlariga qarab vitamin C miqdori o‘rganilgan; to‘liq yetilgan mevalarda ~417 mg/100 g, apelsindan 6 barobar ko‘p.)
- Ercisli, S. (2007). Chemical composition of fruits in some rose (Rosa spp.) species. Food Chemistry, 104(4), 1379–1384. (Turli Rosa turlari, shu jumladan R. canina mevalarining kimyoviy tarkibi.)
- Ilbay, Y., et al. (2013). Bioactive compounds and antioxidant activity of Rosa canina L. biotypes from spontaneous flora of Transylvania. BMC Chemistry, 7(73). (Vitamin C, polifenollar va flavonoidlar miqdori; sitrus mevalaridan ancha yuqori ekanligi ta'kidlangan.)
- Nađpal, J. D., et al. (2016). Comparative study of biological activities and phytochemical composition of two rose hips and their preserves: Rosa canina L. and Rosa arvensis Huds. (sharh va tadqiqot). (Biofaol moddalar va antioxidant faollik bo‘yicha qiyosiy tahlil.)
- Bozan, B., et al. (1998). Comparison of ascorbic and citric acid contents in Rosa canina L. fruit growing in the Central Asian region. Chemistry of Natural Compounds. (Markaziy Osiyo, shu jumladan O‘zbekiston yaqin hududlardagi mevalarning askorbin va limon kislotasi tarkibi.)
- Tumbas, V. T., et al. (2012). Effect of rosehip (Rosa canina L.) phytochemicals on stable free radicals and human cancer cells. Journal of the Science of Food and Agriculture, 92(6), 1273–1278. (Antioksidant va antiproliferativ ta'sirlar.)
- Muratović, E., et al. (2024). Recent advances and insights into the bioactive properties and applications of Rosa canina L. and its by-products. Heliyon. (Eng yangi sharh: biofaol moddalar, antioksidant, yallig‘lanishga qarshi va boshqa xususiyatlar.)
- O‘zbekistonlik tadqiqotchilar ishi: NA’MATAK VA SHIRINMIYA O‘SIMLIKLARINING ANTIOKSIDANT FAOLLIGINI O‘RGANISH (2024). (Na'matak (Rosa canina) mevalarining etanolli ekstrakti va antioksidant faolligi, immunitetni mustahkamlash uchun tavsiyalar.)