SHAHAR YO‘NALISHLI AVTOBUSLAR HARAKAT MUNTAZAMLIGINI BAHOLASH VA PROGNOZLASHNING TAKOMILLASHTIRILGAN MATEMATIK MODELI
Ikromov M. D.
Annotatsiya
Mazkur maqolada shahar yo‘nalishli avtobuslar harakat muntazamligini baholash va qisqa muddatli prognozlash uchun takomillashtirilgan matematik model taklif etiladi. Tadqiqotning maqsadi reja intervali, amaldagi interval og‘ishi, reys vaqti og‘ishi, yo‘lovchi yuklanishi, yo‘nalish uzunligi va pik soat ulushi kabi omillarni yagona tizimda integratsiyalab, muntazamlik ko‘rsatkichini yanada aniqroq baholash hamda keyingi davr uchun prognoz qilishdan iborat. Maqolada kompozit muntazamlik indeksi shakllantirildi, so‘ngra u avtokorrelyatsion-regression tipdagi prognoz modeli bilan bog‘landi. Modelning ishlashini ko‘rsatish uchun 8 ta shartli shahar yo‘nalishi bo‘yicha 45 kunlik sinov paneli tuzildi. Sinov ma’lumotlari real amaliyotda uchraydigan diapazonlarga yaqin parametrlar asosida shakllantirildi va model uslubiyotini namoyish qilish uchun qo‘llandi. Hisob-kitoblar bazaviy model bilan taqqoslanganda takomillashtirilgan modelning MAE ko‘rsatkichi 34.2 % ga, RMSE ko‘rsatkichi esa 29.6 % ga kamayganini, izohlash qobiliyati esa bo‘yicha 0.149 punktga yaxshilanganini ko‘rsatdi. Tadqiqot natijasida yo‘nalish uzunligi va yuklanish darajasi muntazamlikning pasayishida muhim rol o‘ynashi, interval og‘ishining ortishi esa yo‘lovchi kutish vaqtini nolinear tarzda oshirishi asoslandi. Taklif etilgan yondashuv jamoat transporti operatorlari uchun marshrut darajasida kuzatish, tahlil, prognoz va operativ boshqaruv qarorlarini qabul qilishda qo‘llanishi mumkin.
Adabiyotlar
- O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. 2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida, PF-60-son Farmon, 28.01.2022.
- O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Aholiga transport xizmati ko‘rsatish va avtobuslarda yo‘lovchilar tashish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida, PQ-2724-son qaror, 10.01.2017.
- O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “O‘zbekiston - 2030” strategiyasi to‘g‘risida, PF-158-son Farmon, 11.09.2023.
- Diab E.I., Badami M.G., El-Geneidy A.M. Bus Transit Service Reliability and Improvement Strategies: Integrating the Perspectives of Passengers and Transit Agencies in North America // Transport Reviews. 2015. Vol. 35, No. 3. P. 292-328.
- Tirachini A., Godachevich J., Cats O., Muñoz J.C., Soza-Parra J. Headway variability in public transport: a review of metrics, determinants, effects for quality of service and control strategies // Transport Reviews. 2021. Vol. 42, No. 3. P. 337-361.
- Chen X., Yu L., Zhang Y., Guo J. Analyzing urban bus service reliability at the stop, route, and network levels // Transportation Research Part A. 2009. Vol. 43, No. 8. P. 722-734.
- Yu H., Chen D., Wu Z., Ma X., Wang Y. Headway-based bus bunching prediction using transit smart card data // Transportation Research Part C: Emerging Technologies. 2016. Vol. 72. P. 45-59.
- Varga B., Tettamanti T., Kulcsár B. Optimally combined headway and timetable reliable public transport system control strategy // Transportation Research Part C: Emerging Technologies. 2018. Vol. 92. P. 1-26.
- Li Y. et al. En-route headway-based bus reliability with real-time data at network scale // Transportation Safety and Environment. 2020. Vol. 2, No. 3. P. 236-253.
- Ansari Esfeh M., Wu J., Wirasinghe S.C., Kattan L. Waiting time and headway modeling considering unreliability // Transportation Research Part A. 2022. Vol. 155. P. 219-233.
- Deepa L., Pinjari A.R., Nirmale S.K., Biswas M., Srinivasan K.K. The adverse impact of headway variability on bus transit ridership: Evidence from Bengaluru, India // Transport Policy. 2023. Vol. 141. P. 343-356.
- Halyal S., Mulangi R.H. Investigating travel time variability and reliability of a bus rapid transit system: a case study using ITS-based AVL and APC data // Innovative Infrastructure Solutions. 2026. Vol. 11. Art. 240.