SHAHAR YO‘NALISHLI AVTOBUSLAR HARAKAT MUNTAZAMLIGINI TA’MINLASHDA REAL VAQT MA’LUMOTLARIGA ASOSLANGAN BOSHQARUV MODELINI TAKOMILLASHTIRISH
Ikromov M. D.
Annotatsiya
Mazkur maqolada shahar yo‘nalishli avtobuslar harakat muntazamligini ta’minlash uchun real vaqt ma’lumotlariga tayanuvchi integrallashgan boshqaruv modeli taklif etiladi. Tadqiqotning ilmiy maqsadi reja intervali, haqiqiy headway, bekatdagi to‘planish, yo‘lovchi yuklanishi, bekatdagi turish vaqti hamda oraliq uchastkalardagi harakat tezligi to‘g‘risidagi operativ axborotni yagona boshqaruv konturiga birlashtirishdan iborat. Maqolada avval real vaqtli monitoring va qisqa muddatli prognozlash modullari shakllantirildi, so‘ng ular headway barqarorligini saqlashga qaratilgan optimallashtirish mezoni bilan bog‘landi. Modelning markazida AVL/GPS, APC va dispatching jurnalidan olinadigan ma’lumotlar yordamida holat vektori yangilanadigan, keyingi 1-3 qadam uchun prognoz tuziladigan va nazorat nuqtasida ushlab turish, tezlikni moslashtirish hamda jo‘natish vaqtini tuzatish bo‘yicha qaror qabul qilinadigan receding-horizon tipidagi yondashuv turadi. Tadqiqotda nazariy tahlil, transport jarayonlarini matematik modellashtirish, ssenariyli hisob-kitob va sintetik-amaliy sinov paneli usullaridan foydalanildi. Namoyish tajribasi 20 ta bekatli, 18,4 km uzunlikdagi va 180 minutlik pik davrga ega shahar yo‘nalishi uchun tuzildi. Reja intervali 8 minut deb olindi va real amaliyotga yaqin bo‘lgan talab, tirbandlik va bekatdagi almashinuv parametrlariga asoslangan raqamli tajriba o‘tkazildi. Hisob-kitoblar bazaviy holat, faqat jadvalga asoslangan nazorat, faqat headway nazorati va takomillashtirilgan integrallashgan model bo‘yicha taqqoslandi. Natijalar takomillashtirilgan model muntazamlik indeksini 0,71 dan 0,88 gacha oshirishini, o‘rtacha kutish vaqtini 6,9 minutdan 4,3 minutgacha kamaytirishini va bunching ulushini 14,8 foizdan 4,9 foizgacha pasaytirishini ko‘rsatdi. Shuningdek, bekatdagi ortiqcha to‘planish pasayib, turish vaqti profili tekislandi. Taklif etilgan yondashuvning ilmiy yangiligi shundan iboratki, unda muntazamlikni boshqarish faqat bitta headway ko‘rsatkichi bilan cheklanmay, balki talab prognozi, yo‘lovchi navbati, yuklanish va oraliq uchastka tezligi bilan bog‘langan ko‘p omilli real vaqt nazorati sifatida talqin qilinadi. Maqola natijalari shahar jamoat transporti operatorlari uchun marshrut darajasida monitoring, tahlil, operativ boshqaruv va keyingi avtomatlashtirilgan dispatching tizimlarini qurishda foydalanish mumkin.
Adabiyotlar
- O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. PF-60-son Farmon. “2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”. 2022.
- O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. RP-2724-son qaror. “Shaharlarda va qishloq joylarda jamoat transporti xizmati tizimi va yo‘lovchi avtobus tashuvlarini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. 2017.
- Newell, G. F., Potts, R. B. Maintaining a Bus Schedule. 1964.
- Fu, L., Yang, X. Design and Implementation of Bus-Holding Control Strategies. Transportation Research Record, No. 1791, 2002, pp. 6-12.
- Daganzo, C. F. A Headway-Based Approach to Eliminate Bus Bunching: Systematic Analysis and Comparisons. Transportation Research Part B, 43(10), 2009, pp. 913-921.
- Daganzo, C. F., Pilachowski, J. Reducing Bunching with Bus-to-Bus Cooperation. Transportation Research Part B, 45(1), 2011, pp. 267-277.
- Mandelzys, M., Hellinga, B. Identifying Causes of Performance Issues in Bus Schedule Adherence with Automatic Vehicle Location and Passenger Count Data. Transportation Research Record, Vol. 2143, 2010, pp. 9-15.
- Ma, Z., Ferreira, L., Mesbah, M. Measuring Service Reliability Using Automatic Vehicle Location Data. Mathematical Problems in Engineering, 2014, Article ID 468563.
- Varga, B., Tettamanti, T., Kulcsar, B. Optimally Combined Headway and Timetable Reliable Public Transport System. Transportation Research Part C, 2018.
- Reilly, J. M. Improving Bus Transit On-Time Performance through the Use of AVL Data. Transit IDEA Project 63(a), Transportation Research Board, 2014.
- World Bank. Public Transport Service Optimization and System Integration. China Transport Topics No. 14, 2015.
- World Bank. The Role of ITS in Public Transport. Passenger Transport ITS Toolkit materials, 2014.
- Ma, Z., Ferreira, L., Mesbah, M. A Framework for the Development of Bus Service Reliability Measures. Australasian Transport Research Forum, 2013.
- Yang, Y. An Overview of Solutions to the Bus Bunching Problem in Urban Bus Systems. 2024 review article....