TOMCHILATIB SUG`ORISHDA OB-HAVO MA`LUMOTLARIDAN FOYDALANISH
Atakulov D. Y. & Ermatova S. B.
Annotatsiya
Paxta yetishtirish O‘zbekiston qishloq xo‘jaligining strategik yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, mamlakat iqtisodiyotida muhim o‘rin egallaydi. Ushbu ekinning barqaror hosildorligini ta’minlash ko‘p jihatdan tabiiy-iqlim sharoitlari, xususan, ob-havo omillari va suv resurslaridan foydalanish samaradorligiga bog‘liq. So‘nggi yillarda global iqlim o‘zgarishi ta’sirida Markaziy Osiyo mintaqasida, jumladan O‘zbekiston hududida havo haroratining oshishi, yog‘in miqdorining notekis taqsimlanishi va bug‘lanish jarayonlarining kuchayishi kuzatilmoqda. Bu esa sug‘oriladigan dehqonchilik tizimlariga qo‘shimcha bosim yuklamoqda. 2025 yil uchun prognoz qilinayotgan ob-havo sharoitlari yoz oylarida yuqori harorat va kam yog‘in bilan tavsiflanadi. Ayniqsa, iyun–avgust oylarida havo haroratining keskin oshishi natijasida tuproq namligining tez yo‘qolishi va o‘simliklarning suvga bo‘lgan ehtiyojining ortishi kutilmoqda. Shu sababli paxta ekinida vegetatsiya davrining eng muhim bosqichlarida, ya’ni gullash va ko‘saklash davrida yetarli miqdorda suv bilan ta’minlash dolzarb masalaga aylanadi. Ob-havo ma’lumotlariga asoslangan holda tuzilgan sug‘orish kalendari paxta yetishtirishda suv resurslarini rejalashtirish va samarali boshqarishda muhim ahamiyatga ega. Oylik kesimda sug‘orish intensivligini aniqlash orqali suvga bo‘lgan maksimal talab davrlarini oldindan prognoz qilish mumkin. Masalan, 2025 yil sharoitida paxta uchun asosiy suv talabi aprel oyidan boshlab ortib borib, iyun–iyul oylarida eng yuqori darajaga yetishi kutilmoqda. Bu davrda sug‘orish ulushi 35-40% gacha yetishi mumkin, bu esa mavjud suv resurslaridan oqilona foydalanishni talab etadi. Shu bilan birga, suv tanqisligi sharoitida an’anaviy sug‘orish usullarining samaradorligi pasayib borayotgani kuzatilmoqda. Natijada, suv tejovchi texnologiyalarni, xususan tomchilatib sug‘orish tizimlarini joriy etish zarurati ortmoqda. Bunday yondashuv nafaqat suv sarfini kamaytiradi, balki paxta hosildorligini oshirish va tuproqning meliorativ holatini yaxshilashga ham xizmat qiladi. Mazkur tadqiqotning maqsadi 2025 yil uchun prognoz qilingan ob-havo ma’lumotlari asosida paxta ekinining sug‘orish rejimini tahlil qilish, suvga bo‘lgan ehtiyojning o‘zgarish dinamikasini aniqlash hamda samarali suv boshqaruvi bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Adabiyotlar
- Howell, T.A., et al. (2015). Drip irrigation and crop yield. Agricultural Water Management. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2015.01.001
- Nakayama, F.S., & Bucks, D.A. (1991). Water and salinity management in drip irrigation systems. https://doi.org/10.2136/sssaspecpub17
- Liu, Y., et al. (2013). Clogging mechanisms in drip irrigation emitters. Irrigation Science. https://doi.org/10.1007/s00271-012-0381-6
- Ravina, I., & Paz, E. (2005). Biofouling in drip irrigation systems. Agricultural Water Management. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2005.01.005
- Puig-Bargués, J., et al. (2010). Drip irrigation emitter clogging by particles. https://doi.org/10.1016/j.biosystemseng.2010.06.002
- Li, J., et al. (2009). Effects of reclaimed water on drip irrigation systems. https://doi.org/10.1016/j.desal.2009.02.012
- Zhou, Y., et al. (2014). Treated wastewater irrigation impacts. Water Research. https://doi.org/10.1016/j.watres.2014.03.012
- Capra, A., & Scicolone, B. (2007). Water quality and emitter clogging. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2006.08.005
- Kandelous, M.M., & Šimůnek, J. (2010). Water movement in drip irrigation. https://doi.org/10.1007/s00271-010-0228-8
- Burt, C.M., et al. (1997). Irrigation performance analysis. Journal of Irrigation Engineering.
- https://doi.org/10.1061/(ASCE)0733-9437(1997)123:6(305)
- Liu, H., et al. (2019). Sediment effects on drip emitters. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2019.03.015
- Wu, I.P., & Gitlin, H.M. (1975). Drip irrigation system design. https://doi.org/10.1016/0022-1694(75)90017-9