TUXUMDONLAR POLIKISTOZ SINDROMI BILAN KASALLANGAN O‘SMIR QIZLARDA ETIOLOGIK VA PATOGENETIK OMILLARNI QIYOSIY O‘RGANISH
Muradullaeva D. I. & Narkulova S. U.
Annotatsiya
Ushbu maqolada o‘smir qizlarda tuxumdonlar polikistoz sindromi (PCOS) etiologiyasi va patogeneziga ta’sir etuvchi asosiy omillar qiyosiy tahlil qilinadi. Adolesentlarda Tuxumdonlar polikistozi sindromirivojlanishiga genetik moyillik, gormonal disbalans (uyg‘un glikoz metabolizmi, insulinrezistentlik va giperandrogeniya), metabolik omillar (semizlik, metabolik sindrom), atrof-muhitning gormon buzuvchi ta’siri (masalan, bisfenol A) hamda perinatal stress-konditsiyalar (tug‘ilishga oid vazn) kabi omillar alohida rol o‘ynaydi. Genetik omillar yuqori irsiyat bilan (taxminan 70% gacha) tavsiflanadi1; insulinrezistentlik Tuxumdonlar polikistozi sindromibemorlarning 44–70% da kuzatiladi2. Qiyosiy tahlil natijalarida genetik, endokrin, metabolik, ekologik, turmush tarzi va perinatal omillar ro‘yxati tuzilib, ular ta’sir kuchi (OR/relativ xavf) bo‘yicha keltirilgan. Masalan, past tug‘ma vazn (<2,5 kg) qiz bolalarda keyinchalik Tuxumdonlar polikistozi sindromixavfini oshirishi OR≈1,8 ga tengligi aniqlangan3. Kelajakda ushbu ma’lumotlar asosida diagnostika va oldini olish strategiyalari ishlab chiqilishi mumkin. O‘smir qizlarda tuxumdonlar polikistoz sindromi (TUXUMDONLAR POLIKISTOZI SINDROMI) etiologik va patogenetik omillarini tahlil qilish va ularni solishtirish. Adabiyotlar izlanishi va mavjud adabiyotlar tahlili usuli qo‘llanildi. So‘nggi yillarda e’lon qilingan Scopus va PubMed maqolalari, shuningdek ruscha va o‘zbekcha manbalar ko‘rib chiqildi. Tahlilga yosh diapazoni, tanlangan mezonlar va boshqa yondashuvlarni bayon qilishda klassik IMRAD strukturasiga rioya qilindi; asl tadqiqot ma’lumotlari emas, biblio-matn asosida sharh tayyorlandi. O‘rganish etikasi chet el nashrlaridan foydalanishga bog‘liq, yangi bemor tadqiqoti yo‘qligi uchun maxsus axloqiy tasdiq talab qilinmaydi. TUXUMDONLAR POLIKISTOZI SINDROMIetiologiyasida koʻp omillilik namoyon boʻladi. Genetik moyillik yuqori irsiyatda (taxminan 70% gacha) namoyon boʻladi1; genom boʻylab 20 dan ortiq polimorfizm topilgan. Endokrin omillar – boʻyinli gormonlar disbalansi, xususan, giperandrogeniya va LH/FSH nisbatining oʻzgarishi – TUXUMDONLAR POLIKISTOZI SINDROMIda keng tarqalgan4. Metabolik omillar: insulinrezistentlik Tuxumdonlar polikistozi sindromibilan kasallanganlarning yarmiga yaqinida kuzatiladi2; ortiqcha vazn/semizlik esa sindrom xavfini oshiradi5. Ekologik omillar: atrof-muhit gormon buzuvchilari (masalan, bisfenol A) darajasi TUXUMDONLAR POLIKISTOZI SINDROMIli ayollarda yuqori ekanligi ko‘rsatilgan6. Perinatal omillar: past tug‘ilish vazni (<2,5 kg) bo‘lgan ayollarda TUXUMDONLAR POLIKISTOZI SINDROMIxafkasi oshishi aniqlangan (Rotterdam mezonida OR≈1.8)3. Jadvalda ushbu omillar bo‘yicha solishtirma ma’lumotlar taqdim etilgan. O‘smir yoshda Tuxumdonlar polikistozi sindromirivojlanishida genetik, endokrin, metabolik va ekologik faktorlar kompleks ravishda ishtirok etadi. Ma’lumotlar diagnostika, keksayganlik oldi profilaktikasi va terapevtik yondoshuvlar uchun yangi imkoniyatlar beradi. Keyingi tadqiqotlarda bu omillar oralig‘ida sabablilik bog‘liqliklarini aniqroq o‘rganish zarur.
Adabiyotlar
- Azziz R., Carmina E., Chen Z. et al. Polycystic ovary syndrome. Nature Reviews Disease Primers. 2016;2:16057.
- Dunaif A. Insulin resistance in women with polycystic ovary syndrome. Endocrine Reviews. 1997;18(6):774–800.
- Ibáñez L., Ong K., Dunger D.B., de Zegher F. Early development of adiposity and insulin resistance after catch-up weight gain in small-for-gestational-age children. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2006;91(6):2153–2158.
- Rotterdam ESHRE/ASRM-Sponsored PCOS Consensus Workshop Group. Revised 2003 consensus on diagnostic criteria and long-term health risks related to PCOS. Human Reproduction. 2004;19(1):41–47.
- Lim S.S., Davies M.J., Norman R.J., Moran L.J. Overweight, obesity and central obesity in women with PCOS: a systematic review and meta-analysis. Human Reproduction Update. 2012;18(6):618–637.
- Vagi S.J., Azziz-Baumgartner E., Sjödin A. et al. Exploring the association between bisphenol A exposure and polycystic ovary syndrome: a review. Environmental Health Perspectives. 2014;122(10):1040–1050.
- Day F., Karaderi T., Jones M.R. et al. Large-scale genome-wide meta-analysis of PCOS suggests shared genetic architecture. Nature Communications. 2018;9:1–10.
- Dabelea D., Hanson R.L., Lindsay R.S. et al. Intrauterine exposure to diabetes conveys risks for type 2 diabetes and obesity. Diabetes. 2000;49(12):2208–2211.
- Abbott D.H., Dumesic D.A., Franks S. Developmental origin of polycystic ovary syndrome. Endocrine Reviews. 2005;26(5):625–641.
- Franks S. Polycystic ovary syndrome. New England Journal of Medicine. 1995;333(13):853–861.
- Goodarzi M.O., Dumesic D.A., Chazenbalk G., Azziz R. Polycystic ovary syndrome: etiology, pathogenesis and diagnosis. Nature Reviews Endocrinology. 2011;7(4):219–231.
- Diamanti-Kandarakis E., Dunaif A. Insulin resistance and the polycystic ovary syndrome revisited. Endocrine Reviews. 2012;33(6):981–1030.