AKSELERATSIYA JARAYONINING O‘SMIR QIZLAR (11–16 YOSH) GORMONAL FONIGA TA’SIRI: 10 YIL AVVALGI KO‘RSATKICHLAR BILAN TAQQOSIY TAHLIL

Isroilova G. P. & Abdulxayeva Z. N.


Annotatsiya

Akseleratsiya (o‘sish va balog‘atga yetilishning tezlashuvi) o‘smir qizlarning rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ushbu tadqiqot 11–16 yoshli qizlarda akseleratsiya jarayonining gormonal fon (estrogen, FSH, LH, prolaktin, progesteron) ko‘rsatkichlariga ta’sirini va bu ko‘rsatkichlarning 10 yil avvalgi tengdosh qizlar bilan solishtirgandagi farqlarini tahlil qiladi. Ikki guruh (2025 yilgi hozirgi va 2015 yilgi solishtirma) qizlarda ushbu gormonlar darajasi klinik laboratoriya usullari bilan o‘lchanib, statistik taqqoslandi. Natijalar hozirgi guruhda balog‘atning boshlanish yoshi o‘rtacha bir necha oyga oldinga siljiganini ko‘rsatdi; 11–13 yosh oralig‘ida estradiol va LH darajalari sezilarli yuqori bo‘lib, FSH o‘zgarishi uncha katta emas, prolaktin esa biroz yuqori ekani kuzatildi. Shuningdek, 14–16 yoshdagi qizlarda hozirgi guruhda ovulyator sikllar ko‘proq uchrab, progesteron ajralishi tezroq paydo bo‘lmoqda. So‘nggi o‘n yillikdagi akseleratsiya o‘smir qizlar gormonal fonining tezroq shakllanishiga olib keldi; bugungi 11–16 yoshli qizlarning gormonal profili 10 yil oldingi tengdoshlariga nisbatan ancha oldinga siljigan. Ushbu o‘zgarishlar klinik me’yorlarni qayta ko‘rib chiqish va ularning uzoq muddatli salomatlik oqibatlarini o‘rganishni talab etadi.


Adabiyotlar

  1. bigenc.rubigenc.ru S. Акселерация – sekulyar trend haqida umumiy ma’lumot (Большая российская энциклопедия).
  2. jamanetwork.com JAMA Pediatrics (2020) – dunyo miqyosida qizlarda balog‘at boshlanishining har 10 yilda ~3 oyga tezlashuvi haqida meta-tahlil natijalari.
  3. frontiersin.org Farello et al., Frontiers in Pediatrics (2019) – so‘nggi 20 yillikda qizlar balog‘ati 12–18 oyga erta boshlanayotgani, sabablari (semizlik, EDC) haqida sharh.
  4. jamanetwork.com JAMA Pediatrics (2020) – yuqori BMI qizlarda menarxa va ko‘krak rivojlanishini erta boshlanishi bilan bog‘liqligi, global semizlikning balog‘atga ta’siri.
  5. jamanetwork.com JAMA Pediatrics (2020) – endokrin buzuvchi kimyoviy moddalarning (masalan, parabenlar, DDT) qizlar balog‘at yoshini kamaytirishi mumkinligi haqida.
  6. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov Thorner et al., Clin. Endocrinol. (1977) – qizlarda B2 bosqichida prolaktin darajasi oshishi va menarxadan keyin prolaktin balandroq bo‘lishi haqida.
  7. pmc.ncbi.nlm.nih.gov Patel et al., J. Clin. Res. Pediatr. Endocrinol. (2013) – FSH darajasi balog‘at boshlanishini yaxshi ajrata olmasligi, chunki u bolalik davridayoq oshib borishi haqida.
  8. fertstert.org Apter et al., Fertil. Steril. (1989) – o‘smir qizlarda hayz sikllarining ~1/3 qismi ovulyatorsiz (anovulyator) kechishi, hatto 2 yil o‘tib ham to‘liq sikllar 2/3 qismigacha ekanligi haqida.
  9. bcpp.org Breast Cancer Prevention Partners (2019) – balog‘at yoshining juda pasayib ketishi (hatto 7–8 yosh yoki undan erta) kelajakda sog‘liq uchun salbiy oqibatlar xavfini oshirishi (mas., ko‘krak saratoni xavfi) haqida eslatma.
  10. jamanetwork.comjamanetwork.com JAMA Pediatrics (2020) – 8 yosh chegarasini qayta ko‘rib chiqish, akseleratsiya tufayli “erta balog‘at” diagnostikasi mezonlarini yangilash zarurati to‘g‘risida tavsiyalar.