SHAHAR EKOLOGIYASI VA ATMOSFERA HAVOSIGA TA’SIR KO‘RSATUVCHI OMILLAR (TERMIZ SHAHRI MISOLIDA)

Xoliqova F. J. & Zokirov X. X.


Annotatsiya

Shahar ekologiyasi zamonaviy urbanizatsiya sharoitida tabiiy muhit, xo‘jalik faoliyati, aholi salomatligi va hududiy boshqaruv o‘rtasidagi murakkab bog‘lanishlarni o‘rganadigan yo‘nalishdir. Ushbu maqolada Termiz shahri misolida atmosfera havosiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillar tizimli tahlil qilindi. Tahlilning markaziga shahar ekologiyasining tarkibiy unsurlari, havoning sifatini belgilovchi tabiiy va antropogen manbalar, kuzatuv va baholash usullari, shuningdek, amaliy boshqaruv yechimlari qo‘yildi. Tadqiqotda normativ-huquqiy hujjatlar, rasmiy statistika, Termiz bo‘yicha xalqaro va milliy monitoring materiallari hamda O‘zbekiston olimlarining ishlari umumlashtirildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, Termizda atmosfera havosining holatini birgina sanoat bilan izohlash xato bo‘ladi. Termizda 2025-yil boshida 207 326 kishi doimiy yashagani, shahar hududida qurilish va sanoat hajmi yuqori sur’atlarda o‘sayotgani, ko‘kalamzorlashtirish va yashil belbog‘ yaratish loyihalari esa ekologik bosimni yumshatishning ustuvor yo‘nalishiga aylangani aniqlandi. Maqolada havoni muhofaza qilishning eng samarali yo‘li faqat nazorat emas, balki monitoring, hududiy rejalashtirish, transport siyosati, changni boshqarish, yashil infratuzilma va transchegaraviy hamkorlikni bir tizimga birlashtirish ekani asoslab berildi.


Adabiyotlar

  1. Mutalov Sh.A., Tursunov T.T., Niyazova M.M. va boshq. Sanoat ekologiyasi. Atrof muhit muhofazasi. Darslik. - Toshkent: O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi nashriyot-matbaa birlashmasi, 2020. - 382 b.
  2. Shipilova K.B., Abduqodirova M.N., Tilovova B.R. Assessment of atmospheric air quality in the city of Termez // Universum: texnicheskie nauki. - 2023. - № 6.
  3. Abduraxmanov J.A., Raximov B.B., Salomova F.I. Toshkent shahrida atmosfera havosi ifloslanishi va yuqori nafas yo‘llari kasalliklari o‘rtasidagi bog‘liqlik: ilmiy adabiyotlar sharhi // O‘zbekiston Respublikasi sanitariya-epidemiologiya va jamoat salomatligi xizmati jurnali. - 2025. - № 2. - B. 71-80.
  4. Raximov B.B., Salomova F.I. Razvitie monitoringa kachestva vozdukha v Uzbekistane i yego rol v upravlenii okrujayushchey sredoy // Vestnik TMA. Maxsus son. - 2023. - B. 92-95.
  5. Salomova F.I., Raximov B.B., Jalolov N.N., Sultonov E.Yu., Oblakulov A.G. Atmosfernyy vozdukh goroda Navoi: otsenka kachestva // British Journal of Global Ecology and Sustainable Development. - 2023. - Vol. 15. - P. 121-125.
  6. Yuldoshev D.T.o‘., Azizov A.A. Transport vositalarining atrof-muhitga ta’siri // Oriental Renaissance: Innovative, Educational, Natural and Social Sciences. - 2024. - T. 4. - № 1. - B. 485-491.
  7. Ochildiyev O.Sh., Begamov B.X., Hasanov H.A., Tovoshareva I.E. Atmosfera havosiga zararli ta’sirlarni baholash tizimi. Termiz shahar misolida // Ekologiya, atrof muhitni asrash va yashil makon: muammo, yechimlar va natijalar mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjumani materiallari to‘plami. - Qarshi, 2025.
  8. Ibragimova N.E., Alimov Z.B. Markaziy Osiyoda PM2.5 va TSP zarrachalarining kimyoviy tarkibi hamda sog‘liq uchun xavfini o‘rganish: Toshkent, Surxondaryo va Nukus misolida namunalar tahlili // Ekologiya, atrof muhitni asrash va yashil makon: muammo, yechimlar va natijalar mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjumani materiallari to‘plami. - Qarshi, 2025.
  9. Botirov Z.L., Toirov I.J., Badalov S.M. Avtomobillarning atrof muhitga ta’siri va kamaytirish usullari // Ekologiya, atrof muhitni asrash va yashil makon: muammo, yechimlar va natijalar mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjumani materiallari to‘plami. - Qarshi, 2025.
  10. Jonqobilov B.U., Choriyeva Z.A. Havoning ifloslanishi va uning natijasida kelib chiqadigan salbiy oqibatlar // Ekologiya, atrof muhitni asrash va yashil makon: muammo, yechimlar va natijalar mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjumani materiallari to‘plami. - Qarshi, 2025.