ARIMA MODELIGA ASOSLANGAN STATISTIK PROGNOZLASH METODLARI
Xodiyev S. I. & To‘ychiyeva D. A.
Annotatsiya
Mazkur maqolada O‘zbekiston iqtisodiy ko‘rsatkichlarini zamonaviy dasturiy va statistik usullar asosida tahlil qilish hamda prognozlash masalalari o‘rganilgan. Tadqiqot doirasida tashqi ma’lumot manbasi sifatida World Bank API dan foydalanilib, yalpi ichki mahsulot (YIM), inflyatsiya va ishsizlik kabi asosiy makroiqtisodiy indikatorlar 2010–2024 yillar kesimida yig‘ildi va qayta ishlanib, yagona ma’lumotlar to‘plamiga keltirildi.Ma’lumotlarni qayta ishlash va tahlil qilish jarayonida Pandas va NumPy kutubxonalaridan foydalanildi, vizualizatsiya esa Plotly yordamida amalga oshirildi. Shuningdek, foydalanuvchi uchun qulay interaktiv muhit yaratish maqsadida Streamlit asosida veb-ilova ishlab chiqildi. Prognozlash bosqichida vaqt qatorlari tahlilining samarali usullaridan biri bo‘lgan ARIMA modeli qo‘llanilib, har bir indikator uchun alohida model qurildi hamda 2025–2030 yillar uchun prognoz qiymatlar hisoblab chiqildi. Olingan natijalar real ma’lumotlar bilan birgalikda vizual ko‘rinishda taqdim etilib, iqtisodiy jarayonlarning kelajakdagi tendensiyalarini aniqlash imkonini berdi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy dasturiy vositalar va statistik modellarni integratsiyalash orqali iqtisodiy ko‘rsatkichlarni avtomatik yig‘ish, tahlil qilish va prognozlash samaradorligini sezilarli darajada oshirish mumkin. Mazkur yondashuv iqtisodiy tahlil jarayonlarini avtomatlashtirish hamda qaror qabul qilishda muhim axborot manbai sifatida xizmat qiladi.
Adabiyotlar
- Box, G. E. P., & Jenkins, G. M. Time Series Analysis: Forecasting and Control. – San Francisco: Holden-Day, 1976. – 575 p.
- Enders, W. Applied Econometric Time Series. – New York: Wiley, 2014. – 496 p.
- Gujarati, D. N., & Porter, D. C. Basic Econometrics. – New York: McGraw-Hill Education, 2009. – 946 p.
- McKinney, W. Python for Data Analysis. – Sebastopol: O’Reilly Media, 2017. – 550 p.
- Hamilton, J. D. Time Series Analysis. – Princeton: Princeton University Press, 1994. – 820 p.
- World Bank. World Development Indicators Database. – Washington, D.C.: World Bank Group, 2024. Available at: https://data.worldbank.org
- Hyndman, R. J., & Athanasopoulos, G. Forecasting: Principles and Practice. – Melbourne: OTexts, 2021. – 382 p.
- Pandas Development Team. pandas documentation (Python Data Analysis Library). – 2024. Available at: https://pandas.pydata.org
- Sultaniyazovich, Yakubov Maksadxan, and Bekmukhammedov Bunyodbek Nurmuxammad O‘G‘Li. "Shaxsga yo ‘naltirilgan onlayn ta’lim tizimida sun’iy intelektni qo ‘llash." Al-Farg’oniy avlodlari 1.1 (2025): 35-39.
- Бекмухаммедов, Бунёдбек, and Адхамжон Тохтасинов. "Разработка моделей дистанционного обучения в системе непрерывного профессионального образования." Yangi O ‘zbekiston, yangi tadqiqotlar jurnali 3.1 (2025): 99-105.
- Якубов, Максадхан Султанниязович. "Таълим тизимида электрон хужжат айланишини ташкил этиш тамойиллари." Pedagogs 54 (2024): 113-118.