GUM METODOLOGIYASI ASOSIDA ANALITIK TAROZILARDA YUZAGA KELUVCHI NOANIQLIK MANBALARINI MODELLASHTIRISHNING NAZARIY VA AMALIY JIHATLARI.
Axmedov B. M. & Karjaubaeva. A. I.
Annotatsiya
Analitik tarozilarni kalibrlash jarayonida o‘lchash natijalarining ishonchliligini ta’minlash metrologiya sohasining asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi, chunki yuqori aniqlikdagi o‘lchashlarda noaniqlikni to‘g‘ri baholash natijaning sifatini belgilab beradi. Zamonaviy metrologiyada noaniqlikni baholashning xalqaro tan olingan yondashuvi sifatida GUM (Guide to the Expression of Uncertainty in Measurement) standarti qabul qilingan bo‘lib, u o‘lchash natijasini bir nechta kirish kattaliklarining funksiyasi sifatida qarashni talab etadi [1]. Tadqiqot jarayonida Mettler-Toledo firmasining MA204/A rusumli analitik tarozisi tanlandi. Analitik tarozining diskretligi d=0,001g bo‘lib, yuqori aniqlikga tarozi hisoblanadi.Modellashtirish jaroyoning amaliy bosqichi shuni ko‘rsattiki, agar dominant manbalar 30–50% ga kamaytirilsa, umumiy noaniqlik 25–40% gacha pasayishi mumkin, bu esa amaliy jihatdan katta ahamiyatga ega natija hisoblanadi.
Adabiyotlar
- JCGM 100:2008. O‘lchash ma’lumotlarini baholash — o‘lchash noaniqligini ifodalash bo‘yicha qo‘llanma (GUM). Xalqaro metrologiya qo‘mitalari, 2008.
- EURAMET cg-18 (2015). Avtomatik bo‘lmagan tarozilarni kalibrlash bo‘yicha qo‘llanma. Yevropa milliy metrologiya institutlari uyushmasi.
- OIML R 111-1:2004. E1, E2, F1, F2, M1, M2, M3 sinf tarozi toshlari — metrologik va texnik talablar. Xalqaro qonuniy metrologiya tashkiloti.
- ISO/IEC 17025:2017. Sinov va kalibrlash laboratoriyalarining vakolatliligiga qo‘yiladigan umumiy talablar. Xalqaro standartlashtirish tashkiloti.
- BIPM. Xalqaro birliklar tizimi (SI). 9-nashr. Xalqaro o‘lchovlar va tarozilar byurosi, 2019.
- Koks M.G., Harris P.M. Metrologiyada eng yaxshi amaliyot bo‘yicha qo‘llanma №6: Noaniqlikni baholash. Milliy fizika laboratoriyasi, Buyuk Britaniya, 2006.
- Willink R. O‘lchash noaniqligi va ehtimollik nazariyasi. Cambridge University Press, 2013.
- Bell S. O‘lchash noaniqligi bo‘yicha boshlang‘ich qo‘llanma. Milliy fizika laboratoriyasi, 1999.
- Taylor J.R. Xatoliklar tahliliga kirish: fizik o‘lchashlarda noaniqliklar. University Science Books, 1997.
- Rabinovich S.G. O‘lchash xatoliklari va noaniqliklari: nazariya va amaliyot. Springer, 2005.
- Ku H.H. Xatoliklarni tarqatish formulalaridan foydalanish bo‘yicha izohlar. Milliy standartlar byurosi jurnali, 1966.
- EURAMET cg-13 (2015). Temperatura sensorlarini kalibrlash bo‘yicha qo‘llanma.
- Bich W., Cox M., Harris P. “O‘lchash noaniqligini ifodalash bo‘yicha qo‘llanma” rivojlanishi. Metrologia jurnali, 2006.
- ISO 9001:2015. Sifat menejmenti tizimlari — talablar. Xalqaro standartlashtirish tashkiloti.
- OIML D 28:2004. Havoda tortish natijasining shartli qiymati. Xalqaro qonuniy metrologiya tashkiloti.