KICHIK HAJMLI TRANSPORT VOSITALARINI KOMPONOVKALASH SXEMALARINI ISHLAB CHIQISH

Halimov S. R. & Norov S. N.


Annotatsiya

Ushbu tadqiqot kichik hajmli transport vositalarini komponovkalash sxemalarini ishlab chiqishning ilmiy-texnik, konstruktiv, ergonomik va ekspluatatsion asoslarini o‘rganishga qaratilgan. Kichik hajmli transport vositalari zamonaviy shahar infratuzilmasida, tor ko‘chalar, yuqori transport zichligi, ekologik cheklovlar va energiya tejamkorligi talablarining kuchayishi sharoitida alohida ahamiyat kasb etmoqda. Bunday transport vositalarining asosiy vazifasi ixcham gabaritlar doirasida harakat xavfsizligi, yo‘lovchi va haydovchi qulayligi, yuk sig‘imi, barqarorlik, manevrchanlik, texnik xizmat ko‘rsatish qulayligi hamda iqtisodiy samaradorlikni ta’minlashdan iborat. Shu sababli kichik hajmli transport vositasining komponovkasi faqat alohida agregatlarni joylashtirish masalasi emas, balki kuzov, shassi, yuritma tizimi, osma, rul boshqaruvi, tormoz tizimi, energiya manbai, yo‘lovchi saloni, yuk bo‘limi va xavfsizlik elementlarini yagona konstruktiv-funksional tizim sifatida muvofiqlashtirish jarayonidir.Transport vositasini komponovkalashda eng muhim ilmiy mezonlardan biri og‘irlik markazining joylashuvi, o‘qlar bo‘yicha massa taqsimoti, g‘ildirak bazasi, koleya kengligi, old va orqa sveslar, salon hajmi, haydovchining ko‘rish zonasi, ergonomik o‘tirish holati, kirish-chiqish qulayligi hamda passiv xavfsizlik zonalarining optimal nisbatini aniqlash hisoblanadi. Avtomobil shassisi va asosiy mexanik tizimlarini loyihalashda rul boshqaruvi, osma, tormoz, shinalar va o‘qlar kinematikasi transport vositasining barqarorligi va boshqariluvchanligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi; Reimpell, Stoll va Betzlerning avtomobil shassisi bo‘yicha klassik muhandislik manbasida shassi avtomobilning asosiy mexanik tizimlarini loyihalash bilan uzviy bog‘liq konstruktiv majmua sifatida yoritilgan . Kichik hajmli transport vositalarida aynan gabarit cheklanganligi sababli har bir konstruktiv qaror bir vaqtning o‘zida bir nechta ko‘rsatkichlarga ta’sir qiladi: masalan, batareya blokini pastki pol qismiga joylashtirish og‘irlik markazini pasaytirib barqarorlikni oshirishi mumkin, biroq pol balandligi, salon ergonomikasi va ta’mirlash qulayligiga qo‘shimcha talablar qo‘yadi; old yuritmali sxema agregatlarni ixcham joylashtirishga yordam beradi, ammo burilish radiusi, old o‘qdagi yuklanish va texnik xizmat ko‘rsatish masalalarini chuqur baholashni talab etadi.


Adabiyotlar

  1. Reimpell J., Stoll H., Betzler J. The Automotive Chassis: Engineering Principles. Butterworth-Heinemann, 2001.
  2. Happian-Smith J. ed. An Introduction to Modern Vehicle Design. Butterworth-Heinemann, 2000/2002.
  3. Gillespie T. D. Fundamentals of Vehicle Dynamics. SAE International, 1992; revised edition, SAE International, 2021.
  4. Bhise V. D. Ergonomics in the Automotive Design Process: Concepts, Issues and Methods. CRC Press/Routledge, 2nd edition, 2024.
  5. Reimpell J., Stoll H., Betzler J. The Automotive Chassis: Engineering Principles. 2nd edition. Butterworth-Heinemann / Elsevier, 2001. Ushbu manba avtomobil shassisi, osma, rul boshqaruvi, shinalar, o‘qlar va tormoz tizimlarini loyihalash bo‘yicha fundamental muhandislik asoslarini yoritadi.
  6. Gillespie T. D. Fundamentals of Vehicle Dynamics. SAE International, 1992; Revised Edition, 2021. Ushbu adabiyot transport vositasi dinamikasi, tormozlanish, tezlanish, barqarorlik, boshqariluvchanlik va massa taqsimoti masalalarini tushuntirishda muhim nazariy manba hisoblanadi.
  7. Happian-Smith J. ed. An Introduction to Modern Vehicle Design. Butterworth-Heinemann / Elsevier, 2000. Mazkur manbada avtomobil dizayni, transmissiya, rul boshqaruvi, osma, tormoz tizimi, kuzov va aerodinamika kabi masalalar kompleks muhandislik yondashuvi asosida bayon etilgan.