O‘ZBEKISTON IQLIM SHAROITIDA ISSIQLIK NASOSLARINING TEXNIK-IQTISODIY SAMARADORLIGINI BAHOLASH

G‘afurov M. O. & Muxtorov A. F.


Annotatsiya

Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasining uch iqlim zonasida (Toshkent – tog‘oldi va vodiy, Buxoro – markaziy cho‘l, Termiz – janubiy subtropik) joylashgan eksperimental maydonchalarda 12 oy davomida (oktabr 2024 – sentabr 2025) o‘tkazilgan dala kuzatuvi asosida issiqlik nasoslarining texnik-iqtisodiy samaradorligi baholandi. Tadqiqot obyekti sifatida har bir maydonchada bir xil texnik tavsiflarga ega havo-suv tipidagi issiqlik nasosi (Mitsubishi Ecodan PUHZ-SW100, nominal quvvati 10 kW) standart 100 m² maydonli yaxshi izolyatsiyalangan turar-joy binosida o‘rnatildi. EN 1434 va EN 14825 standartlariga muvofiq tashkil etilgan o‘lchov tizimi orqali har 5 daqiqada elektr iste’moli, berilgan/chiqarilgan issiqlik miqdori, tashqi va ichki haroratlar qayd qilindi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatdiki, isitish rejimida mavsumiy samaradorlik koeffitsienti (SCOP) qiymatlari Termizda 3,40±0,11, Toshkentda 3,20±0,10, Buxoroda esa 2,99±0,15 ni tashkil etib, ishlab chiqaruvchining nominal qiymatidan (4,10) mos ravishda 17, 22 va 27 foizga past chiqdi. Sovutish rejimida mavsumiy energiya samaradorligi nisbati (SEER) Toshkentda 3,25±0,11, Buxoroda 3,11±0,14, Termizda 3,01±0,12 ni tashkil etdi. Yillik o‘rtacha iqtisodiy tejash gaz qozoniga nisbatan Toshkentda 14,2 foiz, Buxoroda 8,5 foiz, Termizda 18,7 foizni tashkil qildi. Defrost (muzdan tozalash) sikllari Buxoroda yillik 142 ta bo‘lib, jami SCOP ni 4,2 foizga kamaytirdi. Tadqiqot natijalari issiqlik nasoslarining O‘zbekiston sharoitidagi real samaradorligi nominal qiymatlardan sezilarli darajada past ekanligini ko‘rsatdi va sertifikatsiya hamda iqlim moslashtirish standartlarini qayta ko‘rib chiqishni taqozo etadi.


Adabiyotlar

  1. International Energy Agency (IEA). The Future of Heat Pumps. – Paris: IEA Publications, 2024.
  2. International Energy Agency. Uzbekistan Energy Profile. – Paris: IEA, 2025.
  3. European Heat Pump Association (EHPA). European Heat Pump Market and Statistics Report 2024. – Brussels: EHPA, 2024.
  4. EN 14825:2022. Air conditioners, liquid chilling packages and heat pumps, with electrically driven compressors, for space heating and cooling – Testing and rating at part load conditions. – Brussels: CEN, 2022.
  5. EN 1434:2022. Heat meters – Parts 1–6. – Brussels: CEN, 2022.
  6. ASHRAE Standard 90.1-2022. Energy Standard for Buildings Except Low-Rise Residential Buildings. – Atlanta: ASHRAE, 2022.
  7. Carroll P., Chesser M., Lyons P. Air Source Heat Pumps field studies: A systematic literature review // Renewable and Sustainable Energy Reviews. – 2020. – Vol. 134.
  8. Le Dréau J., Heiselberg P. Energy flexibility of residential buildings using short-term heat storage in the thermal mass // Energy. – 2016. – Vol. 111.
  9. Staffell I., Brett D., Brandon N., Hawkes A. A review of domestic heat pumps // Energy & Environmental Science. – 2012. – Vol. 5, No. 11.
  10. Lund J.W., Toth A.N. Direct utilization of geothermal energy: 2020 worldwide review // Geothermics. – 2021. – Vol. 90.
  11. Sembekov A., Zhakupov A., Tlegenov M. Performance assessment of air source heat pumps in southern Kazakhstan // Energy Reports. – 2023. – Vol. 9.
  12. Aktas A., Onal G., Gurer T. Field measurement and analysis of air-source heat pump performance in Central Anatolia // Energy and Buildings. – 2021. – Vol. 245.
  13. Yang Z., Wang J., Chen H. Long-term performance monitoring of ground-source heat pumps in cold regions of Xinjiang // Applied Thermal Engineering. – 2022. – Vol. 208.
  14. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024 yil 16 yanvardagi PF-60-sonli “Qayta tiklanadigan energetikani jadal rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni.
  15. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2024 yil 16 apreldagi PKM-204-sonli “Yoqilg‘i-energetika sohasida bozor mexanizmlarini joriy etish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori.
  16. SHNK 2.04.05-97. Isitish, ventilatsiya va konditsionerlash. – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi qurilish vazirligi, 1997 (oxirgi tahrir 2022).
  17. G‘afurov M.O. O‘zbekistonda muqobil energiya manbalaridan foydalanish istiqbollari // Energetika va innovatsiyalar jurnali. – 2026.
  18. Sodikov A., et al. Study on the assessment of solar energy potential for production of electricity: a case study of Uzbekistan // Clean Energy. – 2025. – Vol. 9, No. 6.
  19. ISO/IEC 17025:2017. General requirements for the competence of testing and calibration laboratories. – Geneva: ISO, 2017.
  20. Asian Development Bank. Uzbekistan: Energy Sector Assessment, Strategy, and Road Map. – Manila: ADB, 2024.