SANOAT HUDUDLARIDA EKOLOGIK XAVFNI KAMAYTIRISHDA AVTOMATLASHTIRILGAN TIZIMLARDAN FOYDALANISH

Jumaqulova Z. B.


Annotatsiya

Sanoat hududlarida ekologik xavfsizlikni ta'minlash zamonaviy iqtisodiyot va atrof-muhitni muhofaza qilish sohasining eng dolzarb muammolaridan biridir. An'anaviy qo‘lda nazorat usullari sekin reaksiya vaqti (60–120 minut), past nazorat qamrovi (25–35 %) va yuqori xarajatlar bilan ajralib turadi, bu esa zararli chiqindilarni tezkor aniqlash va ekologik xavfni o‘z vaqtida kamaytirishga to‘sqinlik qiladi. Mazkur maqolada sanoat hududlarida ekologik xavfni kamaytirishda avtomatlashtirilgan monitoring tizimlarining qo‘llanilishi, ularning texnologik tarkibi va kutilayotgan iqtisodiy-ekologik samaradorligi tahlil qilindi. SCADA, IoT-sensorlar, sun'iy intellekt va GIS asoslangan zamonaviy yechimlar ekologik monitoring samaradorligini 85 % ga oshirishi, zararli chiqindilarni aniqlash vaqtini 120 minutdan 3 minutgacha (97 % qisqartirish) tushirishi va ekologik nazorat xarajatlarini 62 % ga kamaytirishi mumkin. Atrof-muhitga salbiy ta'sirning 55 % ga, ekologik xavf darajasining 65 % ga kamayishi prognoz qilinmoqda. Mahalliy sharoit uchun Andijon, Toshkent va Farg‘ona viloyatlaridagi sanoat zonalari uchun pilot loyihalarni amalga oshirish bo‘yicha tavsiyalar berildi.


Adabiyotlar

  1. World Health Organization (WHO). Ambient Air Pollution: A Global Assessment of Exposure and Burden of Disease. – Geneva: WHO, 2022. – 121 p.
  2. United Nations Environment Programme (UNEP). Global Environment Outlook GEO-6: Healthy Planet, Healthy People. – Cambridge: Cambridge University Press, 2019. – 745 p. DOI: 10.1017/9781108627146.
  3. Manisalidis I., Stavropoulou E., Stavropoulos A., Bezirtzoglou E. Environmental and health impacts of air pollution: A review // Frontiers in Public Health. – 2020. – Vol. 8. – Article 14. DOI: 10.3389/fpubh.2020.00014.
  4. Landrigan P. J., Fuller R., Acosta N. J. R., et al. The Lancet Commission on pollution and health // The Lancet. – 2018. – Vol. 391, No. 10119. – P. 462–512. DOI: 10.1016/S0140-6736(17)32345-0.
  5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 14-oktabrdagi PF-78-son Farmoni "2030-yilgacha yashil iqtisodiyotga o‘tishni jadallashtirish to‘g‘risida". – URL: https://lex.uz/docs/-6240094 (murojaat sanasi: 18.05.2026).
  6. European Environment Agency (EEA). Air Quality in Europe - 2023 Report. – Copenhagen: EEA, 2023. – 178 p. DOI: 10.2800/35684.
  7. Ullo S. L., Sinha G. R. Advances in smart environment monitoring systems using IoT and sensors // Sensors. – 2020. – Vol. 20, No. 11. – Article 3113. DOI: 10.3390/s20113113.
  8. Idrees Z., Zheng L. Low cost air pollution monitoring systems: A review of protocols and enabling technologies // Journal of Industrial Information Integration. – 2020. – Vol. 17. – Article 100123. DOI: 10.1016/j.jii.2019.100123.
  9. Sokhi R. S., Moussiopoulos N., Baklanov A., et al. Advances in air quality research - current and emerging challenges // Atmospheric Chemistry and Physics. – 2022. – Vol. 22, No. 7. – P. 4615–4703. DOI: 10.5194/acp-22-4615-2022.
  10. Kumar A., Singh I. P., Sud S. K. Energy efficient and low cost indoor environment monitoring system based on the IEEE 1451 standard // IEEE Sensors Journal. – 2011. – Vol. 11, No. 10. – P. 2598–2610. DOI: 10.1109/JSEN.2011.2148171.
  11. Liu Y., Yang C., Jiang L., et al. Intelligent edge computing for IoT-based energy management in smart cities // IEEE Network. – 2019. – Vol. 33, No. 2. – P. 111–117. DOI: 10.1109/MNET.2019.1800254.
  12. Toma C., Alexandru A., Popa M., Zamfiroiu A. IoT solution for smart cities' pollution monitoring and the security challenges // Sensors. – 2019. – Vol. 19, No. 15. – Article 3401. DOI: 10.3390/s19153401.
  13. World Bank. The Cost of Air Pollution: Strengthening the Economic Case for Action. – Washington: The World Bank, 2016. – 110 p. DOI: 10.1596/25013.
  14. Khan A. A., Imran M., Khan S., et al. Industrial waste management: A review on automation and AI-driven approaches // Journal of Cleaner Production. – 2021. – Vol. 296. – Article 126558. DOI: 10.1016/j.jclepro.2021.126558.
  15. Zhang H., Srinivasan R. A systematic review of air quality sensors, guidelines, and measurement studies for indoor air quality management // Sustainability. – 2020. – Vol. 12, No. 21. – Article 9045. DOI: 10.3390/su12219045.
  16. Salimov A. M., Toshmatov Sh. A. Sanoat hududlarida atmosfera havosi ifloslanishining monitoring usullari // O‘zbekiston ekologiyasi. – 2023. – T. 11. – №. 2. – B. 45–52.
  17. Rahimova D. K., Karimov B. T. O‘zbekiston sanoat korxonalarida ekologik xavfsizlikni ta'minlash masalalari // Ekologiya xabarnomasi. – 2022. – T. 8. – №. 4. – B. 22–30.
  18. United Nations. Transforming Our World: The 2030 Agenda for Sustainable Development. – New York: UN, 2015. – 41 p.
  19. ISO 14001:2015. Environmental Management Systems - Requirements with Guidance for Use. – Geneva: International Organization for Standardization, 2015. – 35 p.
  20. IEC 62443:2018. Industrial Communication Networks - Network and System Security. – Geneva: International Electrotechnical Commission, 2018. – 384 p.