OLIY TA’LIM MUASSASALARIDAGI HETEROGEN MA’LUMOTLARNI INTELLEKTUAL TAHLIL QILISH

Boltayev J. E.


Annotatsiya

Zamonaviy oliy ta’lim muassasalarida (OTM) HEMIS, o‘qitishni boshqarish tizimlari, hujjat aylanish platformalari hamda video- va audio-xizmatlar format, tuzilish va semantik jihatdan keskin tafovutlanuvchi ma’lumotlar oqimini hosil qiladi. Ushbu heterogen ma’lumotlarning xilma-xilligi an’anaviy hisobot vositalarining tahliliy quvvatini cheklab qo‘yadi. Maqolada OTM ma’lumot manbalarini formal tavsiflashga mo‘ljallangan uchlik bazasidagi matematik model, ETL prinsiplariga asoslangan integratsiya operatori va intellektual tahlil algoritmlarini baholash mezonlari taqdim etilgan. OTM xususiyatlariga moslashtirilgan sintetik dataset asosida (n = 3 856) logistik regressiya, tasodifiy o‘rmon, gradient bo‘sting va chuqur neyron tarmoq modellari 5-fold cross-validation usulida qiyosiy sinovdan o‘tkazilib, XGBoost eng yuqori F1 = 0,893 ± 0,007 qiymatini qayd etgan. Shuningdek, ma’lumotlar suvereniteti talablari sababli xalqaro katta til modellaridan bevosita foydalanishning to‘siqlari tahlil qilinib, on-premise ochiq vaznli modellar, nozik sozlash, federativ o‘qitish va anonimlashtirish protokollaridan iborat besh komponentli lokal yechim asoslangan.


Adabiyotlar

  1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi PF-6079-son “Raqamli O‘zbekiston — 2030” strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi farmoni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 06.10.2020.
  2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi PF-5847-son “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi farmoni.
  3. HEMIS (Higher Education Management Information System) — O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi tomonidan davlat oliy ta’lim muassasalariga joriy etilgan yagona axborot tizimi. Rasmiy portal: hemis.uz
  4. Lenzerini M. Data Integration: A Theoretical Perspective // Proceedings of the 21st ACM SIGMOD-SIGACT-SIGART Symposium on Principles of Database Systems (PODS ’02). — ACM, 2002. — P. 233–246.
  5. Doan A., Halevy A., Ives Z. Principles of Data Integration. — Morgan Kaufmann, 2012. — 520 p.
  6. Siemens G., Long P. Penetrating the Fog: Analytics in Learning and Education // EDUCAUSE Review. — 2011. — Vol. 46, No. 5. — P. 30–40.
  7. Romero C., Ventura S. Educational data mining and learning analytics: An updated survey // WIREs Data Mining and Knowledge Discovery. — 2020. — Vol. 10, No. 3. — e1355.
  8. Breiman L. Random Forests // Machine Learning. — 2001. — Vol. 45, No. 1. — P. 5–32.
  9. Chen T., Guestrin C. XGBoost: A Scalable Tree Boosting System // Proceedings of the 22nd ACM SIGKDD International Conference on Knowledge Discovery and Data Mining (KDD ’16). — ACM, 2016. — P. 785–794.
  10. LeCun Y., Bengio Y., Hinton G. Deep Learning // Nature. — 2015. — Vol. 521. — P. 436–444.
  11. Brown T., Mann B., Ryder N. et al. Language Models are Few-Shot Learners // Advances in Neural Information Processing Systems (NeurIPS 2020). — 2020. — Vol. 33. — P. 1877–1901.
  12. Bommasani R., Hudson D.A., Adeli E. et al. On the Opportunities and Risks of Foundation Models. — Stanford CRFM Technical Report, 2021. — arXiv:2108.07258.
  13. Ji Z., Lee N., Frieske R. et al. Survey of Hallucination in Natural Language Generation // ACM Computing Surveys. — 2023. — Vol. 55, No. 12. — P. 1–38.
  14. Ahuja K., Diddee H., Hada R. et al. MEGA: Multilingual Evaluation of Generative AI // EMNLP 2023. — ACL, 2023.
  15. O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 2-iyuldagi O‘RQ-547-son “Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi qonuni.
  16. General Data Protection Regulation (EU) 2016/679. — Official Journal of the European Union, L 119, 4.5.2016.
  17. Touvron H., Lavril T., Izacard G. et al. LLaMA: Open and Efficient Foundation Language Models. — arXiv:2302.13971, 2023.