TEPHROMELA ATRA LISHAYNIGINI KIMYOVIY TARKIBI VA BIOLOGIK FAOLLIGI
Hoshimova S. R., Ergashova O. R., Sherg‘oziev Q. M. & Egamberdiyev S. S.
Annotatsiya
Ushbu maqolada Tephromelataceae oilasiga mansub lishaylik turi — Tephromela atra (Huds.) Hafellnerning kimyoviy tarkibi, biologik faolligi va o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha adabiyotlardagi ma’lumotlar tizimli tahlil qilingan. 1762-yildan 2025-yilgacha bo‘lgan davrdagi 15 ta asosiy ilmiy manbaga asoslanilgan. Tephromela atradan 8 ta ikkilamchi metabolit ajratilganligi aniqlangan: atranorin va uning ikkita hosilasi, α-alektoron kislota, α-kollatol kislota, β-kollatol kislota va 2008-yilda kashf etilgan yangi tabiiy modda — dezoksikollatol kislota. β-Kollatol kislotaning superoksid-anion radikal yo‘q qilish faolligi (IC₅₀ = 122 μM) etalon preparat kvertsetindan (IC₅₀ = 754 μM) 6 barobar kuchliroq ekanligi aniqlangan. Antimikrobiyal tadqiqotlarda α-alektoron kislota va α-kollatol kislota 11 tur bakteriya, 9 tur zamburug‘ va 4 tur achitqiga nisbatan keng spektrli inhibitor ta’sir ko‘rsatgan, bunda Bacillus subtilis ga nisbatan eng past MIC qiymatlari qayd etilgan. Filogenetik tahlil turing 15 ta monofiletik kladdan iborat ekanligini ko‘rsatgan. Klinik sinovlar, in vivo farmakologiya va Markaziy Osiyo populyatsiyalari hali o‘rganilmagan va kelajak tadqiqotlar uchun istiqbolli yo‘nalishlar sifatida belgilangan.
Adabiyotlar
- Alzebair A., Yilmaz Cankilic M., Avan İ., Candan M. (2023). Investigation of Antimicrobial and Antioxidant Activity of Tephromela atra Lichen and its Chemical Isolates, α-Alectoronic Acid and α-Collatolic Acid. bioRxiv. https://doi.org/10.1101/2023.11.05.565661
- Alzebair A. va boshq. (2024). SSRN preprint — Tephromela atra antimicrobial and antioxidant. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id= 4732212
- NZPCN (2024). Tephromela atra. New Zealand Plant Conservation Network. https://www.nzpcn.org.nz/flora/species/tephromela-atra/
- Muggia L., Grube M., Tretiach M. (2014). Global assessment of genetic variation and phenotypic plasticity in Tephromela atra. Fungal Diversity, 64, 233–250. https://doi.org/10.1007/s13225-013-0271-4
- Muggia L., Zellnig G., Rabensteiner J., Grube M. (2010). Morphological and phylogenetic study of algal partners associated with Tephromela atra. Symbiosis, 51, 149–160. https://doi.org/10.1007/s13199-010-0060-8
- Millot M. va boshq. (2008). Phytochemical investigation of Tephromela atra: NMR studies of collatolic acid derivatives. Phytochemistry Letters, 1(3), 139–143. https://doi.org/10.1016/j.phytol.2008.07.003
- Muggia L., Pérez-Ortega S., Kopun T., Zellnig G., Grube M. (2014). Photobiont selectivity leads to ecological tolerance and evolutionary divergence in a polymorphic complex. Annals of Botany, 114(3), 463–475. https://doi.org/10.1093/aob/mcu124
- Cometto A., Leavitt S.D., Millanes A.M. va boshq. (2022). The yeast lichenosphere: high diversity of basidiomycetes from Tephromela atra and Rhizoplaca melanophthalma. Fungal Biology, 126(9), 587–608. https://doi.org/10.1016/j.funbio.2022.07.009
- Lichen Maritime Database (2024). Tephromela atra var. atra. http://www.lichensmaritimes.org/index.php?task=fiche&lichen=64&lang=en
- Avan İ., Candan M. va boshq. (2024). Molecular Characterization of Tephromela atra and T. grumosa from Bozdag Mountain Based on ITS1 rDNA Sequences Analysis. bioRxiv. https://doi.org/10.1101/2024.01.04.574211
- Cestaro L., Tønsberg T., Muggia L. (2016). Phylogenetic data and chemical traits characterize a new species in Tephromela. Herzogia, 29, 383–402.
- Frontiers in Microbiology (2022). Photobiont Diversity in Lichen Symbioses From Extreme Environments. PMC9002315. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9002315/
- GBIF Secretariat (2024). Tephromela atra (Huds.) Hafellner. GBIF Backbone Taxonomy. https://www.gbif.org/species/7247033
- Muggia L., Grube M., Tretiach M. (2008). Genetic diversity and photobiont association in selected taxa of the Tephromela atra group. Mycological Progress, 7, 147–160.
- Stoppiello G.A., De Carolis R., Coleine C. va boshq. (2025). Intrathalline Fungal and Bacterial Diversity in Antarctic Lichen Symbioses. Environmental Microbiology Reports. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC12052756/.