RAQAMLI EKOLOGIYA: SUN’IY INTELLEKT VA GIS TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA BIOXILMA-XILLIK MONITORINGI (BUXORO VILOYATI MISOLIDA)
Murodova X. U., Ibroyimova B. I. & Yoqubov M. E.
Annotatsiya
Ushbu maqolada Buxoro viloyatining arid va cho‘l ekotizimlarida bioxilma-xillikni monitoring qilishda raqamli ekologiya yondashuvlari, xususan, Geografik axborot tizimlari (GIS) va sun’iy intellekt (AI) algoritmlarining integratsiyasi tadqiq etilgan. Landsat-8 va Sentinel-2 sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari asosida hududning vegetatsiya indekslari tahlil qilinib, Random Forest va Neyron tarmoqlari yordamida flora va fauna areallarining o‘zgarish dinamikasi prognozlashtirilgan. Tadqiqot natijalari cho‘llanish va antropogen bosim sharoitida bioxilma-xillikni saqlash bo‘yicha raqamli monitoring tizimining yuqori aniqligini (89.5%) ko‘rsatdi. Tadqiqotda masofadan zondlash ma’lumotlari, sputnik tasvirlari, dron kuzatuvlari hamda dala tadqiqotlari natijalari asosida ekotizimlar holatini baholash usullari tahlil qilinadi. Ish doirasida sun’iy intellekt algoritmlaridan foydalangan holda o‘simlik va hayvonot turlarini avtomatik aniqlash, ularning tarqalish dinamikasini baholash va kelajakdagi o‘zgarishlarni prognoz qilish imkoniyatlari o‘rganiladi. GIS texnologiyalari yordamida biologik xilma-xillikning makoniy ma’lumotlar bazasi shakllantirilib, turlarning tarqalish xaritalari va ekologik xavf zonalari yaratiladi. Tadqiqot natijalari tabiiy ekotizimlarni muhofaza qilish, ekologik monitoring samaradorligini oshirish, Qizil kitob turlarini saqlash va atrof-muhitni boshqarish bo‘yicha qarorlar qabul qilish jarayonini ilmiy asoslashga xizmat qiladi. Shuningdek, mazkur ish raqamli texnologiyalarni ekologiya sohasiga integratsiya qilish orqali biologik xilma-xillikni saqlashning innovatsion mexanizmlarini ishlab chiqishga qaratilgan.
Adabiyotlar
- Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2022.
- Gorelick, N. et al. Google Earth Engine: Planetary-scale geospatial analysis for everyone. Remote Sensing of Environment, 2017.
- Allamuratov, A. Application of GIS and Remote Sensing in Monitoring Arid Ecosystems of Uzbekistan. Central Asian Journal of Environmental Science, 2023.
- O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi hisobotlari (2024-2025 yy.).
- O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi. O‘zbekiston Respublikasi Qizil kitobi. – Toshkent: Chinor ENK, 2019.
- O‘zbekiston Respublikasi Qizil kitobi. Hayvonlar va o‘simliklar dunyosi. – Toshkent, 2019.
- O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. O‘zbekiston Respublikasining ekologik ko‘rsatkichlari bo‘yicha statistik to‘plam. – Toshkent, 2024.
- Buxoro davlat universiteti olimlarining bioxilma-xillik va ekologik monitoring bo‘yicha ilmiy maqolalari hamda konferensiya materiallari. – Buxoro, 2020–2025.
- O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya instituti. O‘zbekiston faunasi va bioxilma-xilligiga oid ilmiy tadqiqotlar to‘plami. – Toshkent, 2020–2024.
- O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Botanika instituti. O‘zbekiston florasi va o‘simliklar bioxilma-xilligiga oid ilmiy nashrlar. – Toshkent, 2020–2024.
- NASA. Earth Observation Data for Environmental Monitoring and Biodiversity Assessment. – Washington, DC, 2023.
- ArcGIS Documentation. Environmental Monitoring and Spatial Analysis Methods. – 2024.