OROL BO‘YI MINTAQASIDA KOMPLEKS IFLOSLANISH INDEKSI VA EKOLOGIK SEZGIR KASALLIK GURUHLARI O‘RTASIDAGI TUMAN DARAJASIDAGI BOG‘LIQLIK: 2010–2023 YILLARDAGI EKOLOGIK TADQIQOT

Ixtiyorova G. ., Saydullayev O. ., Saidov J. . & Movlonov S. .


Annotatsiya

O‘zbekistonning Orol bo‘yi mintaqasi Qoraqalpog‘iston va Xorazm qurigan dengiz tubi, sho‘r drenaj suvlari va merosli organoxlorin pestitsidlardan kelib chiqadigan birlashgan ifloslanish ta'sirida. Aholiga komplek ta'sir hozircha sub-mintaqaviy darajada miqdoran baholanmagan. Maqsad. 25 ta tuman bo‘yicha kompleks ifloslanish indeksi (KIIK) va beshta ekologik sezgir kasallik guruhi (respirator, yurak-qon tomir, onkologik, endokrin, chaqaloq/onalar) o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qilish. Metodlar. Longitudinal qo‘shimchalar bilan ekologik kesma dizayn qo‘llanildi. Yosh standartlangan kasallik darajalari (2010–2023) rasmiy reyestrlardan olindi. KIIK normallashtirilgan US EPA HSI, CCME SSI va Hokanson–Myuller tuproq indekslarining og‘irliksiz o‘rtachasi sifatida hisoblandi. Spirmen daraja korrelyatsiyasi va sotsiodemografik sozlash bilan ko‘p o‘zgaruvchi chiziqli regressiya qo‘llanildi. Natijalar. Mo‘ynoqda eng yuqori kasallik ko‘rsatkichlari aniqlandi — astma 814, SOʻK 590, gipertoniya 2 840, IYuK o‘limi 264, saraton 268 100 000 ga va chaqaloq o‘limi 24,8 1 000 tirik tug‘ilishga. KIIK barcha beshta natija bilan korrelyatsiya qildi (r_s 0,70–0,82). Sozlangan modellar bog‘liqliklarni tasdiqladi. Xulosalar. Kompleks ifloslanish ekologik sezgir kasallik yuki bilan kuchli va izchil bog‘liq; shimoliy Qoraqalpog‘istonda ko‘p muhitli yumshatish dolzarbdir.


Adabiyotlar

  1. Bartrem C., Kurbanov M.I., Keller B.D., et al. Organochlorine pesticides and salinity in Karakalpakstan // IJERPH. 2025. Vol. 22(11). Art. 1751.
  2. Bennion P., Hubbard R., O‘Hara S., Wiggs G., Wegerdt J., Lewis S., Stocks J. Impact of airborne dust on respiratory health in children in the Aral Sea region // International Journal of Epidemiology. 2007. — Vol. 36(5). — P. 1103–1110.
  3. Brauer M., Brook J.R., Christidis T., et al. Mortality–air pollution associations in low-exposure environments // Environmental Health Perspectives. 2019. Vol. 127(7). Art. 077001.
  4. Eskenazi B., Marks A.R., Bradman A., et al. Organophosphate pesticide exposure and neurodevelopment in young Mexican-American children // Environmental Health Perspectives. 2006. Vol. 115(5). P. 792–798.
  5. Fuller R., Landrigan P.J., Balakrishnan K., et al. Pollution and health: a progress update // Lancet Planetary Health. 2022. Vol. 6(6). P. e535–e547.
  6. Islami F., Kamangar F., Nasrollahzadeh D., et al. Oesophageal cancer in Golestan Province, a high-incidence area in northern Iran // International Journal of Cancer. 2009. Vol. 125(12). P. 2982–2988.
  7. Lanphear B.P., Rauch S., Auinger P., Allen R.W., Hornung R.W. Low-level lead exposure and mortality in US adults: a population-based cohort study // Lancet Public Health. 2018. Vol. 3(4). P. e177–e184.
  8. Liu J., Ding J., Liu B., et al. Characteristics of salt dust aerosols in the Aral Sea region // Atmospheric Chemistry and Physics. 2025. Vol. 25(5). P. 2891–2912.
  9. Longnecker M.P., Klebanoff M.A., Zhou H., Brock J.W. Association between maternal serum DDE concentration and preterm and small-for-gestational-age births // The Lancet. 2002. Vol. 358(9276). P. 110–114.
  10. MSF (2024). Karakalpakstan Health Report 2020–2024: Environmental Health Burden. Médecins Sans Frontières Nukus Mission.
  11. Munzel T., Hahad O., Sorensen M., Lelieveld J., Daiber A. Environmental risk factors and cardiovascular diseases // Cardiovascular Research. 2021. Vol. 117(1). P. 35–55.
  12. Nazarova M.S., Xoliqova D.V. Onkologik kasallanish Qoraqalpog‘istonda // Health and Ecology Issues. 2023. Vol. 20(4). P. 56–67.
  13. NCI (2022). Joinpoint Regression Program, version 4.9.0.0. National Cancer Institute.
  14. Orellano P., Reynoso J., Quaranta N., Reynoso-Marenzi A., Weinmayr G. Short-term exposure to PM and ozone systematic review and meta-analysis // Environment International. 2020. Vol. 142. Art. 105876.
  15. Rajabova N., Sherimbetov V., Sadiq R., Aboukila A.F. Assessment of collector-drainage water CCME WQI model // Water. 2025. Vol. 17(15). Art. 2191.