BIR JINSLI BO‘LMAGAN ISSIQLIK TARQALISH TENGLAMASI UCHUN MANBA ANIQLASH VA RETROSPEKTIV TESKARI MASALALARNI REGULYARIZATSIYA USULLARI BILAN YECHISH

Bozorova M. Q. & Yunusov G. G.


Annotatsiya

Ushbu maqolada bir jinsli bo‘lmagan issiqlik tarqalish tenglamasi uchun qo‘yiladigan to‘g‘ri va teskari boshlang‘ich-chegaraviy masalalar tahlil qilinadi. To‘g‘ri masala uchun o‘zgaruvchilarni ajratish (Fourier) va Green funksiyasi usullari bayon etilgan. Asosiy e’tibor ikki turdagi teskari masalaga — manba intensivligini vaqt bo‘yicha aniqlash va boshlang‘ich qiymatni qayta tiklash (retrospektiv) masalasiga — qaratilgan. Bu masalalarning Hadamar ma’nosida korrekt qo‘yilmaganligi spektral tahlil orqali ko‘rsatilgan. Ularni barqaror yechish uchun Tixonov regulyarizatsiyasi va Landweber iteratsion usuli qo‘llanilgan hamda regulyarizatsiya parametrini tanlashning Morozov nomuvofiqlik prinsipi, L-egri chizig‘i va GCV strategiyalari solishtirilgan. Python (NumPy, SciPy) muhitida o‘tkazilgan sonli tajribalar usullarning samaradorligini turli shovqin darajalarida baholash imkonini berdi.


Adabiyotlar

  1. Salohiddinov M.S. Matematik fizika tenglamalari. — Toshkent: O‘qituvchi, 2002. — 384 b.
  2. Salohiddinov M.S. Aralash tipdagi tenglamalar uchun chegaraviy masalalar. — Toshkent: Fan, 1986. — 256 b.
  3. Jo‘rayev T.D. Aralash va kompozit tipdagi tenglamalar uchun chegaraviy masalalar. — Toshkent: Fan, 1979. — 240 b.
  4. Yuldashev T.K. Nochiziqli integro-differensial tenglamalar uchun teskari masalalar. — Toshkent: Universitet, 2019. — 312 b.
  5. Yuldashev T.K. Issiqlik tipidagi tenglamalar uchun bir teskari masala // O‘zbek matematika jurnali. — 2017. — № 3. — B. 56–68.
  6. Yuldashev T.K. Fredgolm tipidagi integro-differensial tenglamalar uchun manba aniqlash masalasi // Matematika va informatika xabarlari. — 2018. — № 2. — B. 78–92.
  7. Ashurov R.R. Subdiffuziya tenglamasi uchun lokalmas masala // O‘zbekiston matematika jurnali. — 2019. — № 3. — B. 12–28.
  8. Karimov E.T. Kasr tartibli operatorli teskari masalalar // Matematika va informatika muammolari. — 2020. — № 1. — B. 34–47.
  9. Aloev R.D., Eshkuvatov Z.K., Davlatov Sh.O. Parabolik tenglamalar uchun ayirmali sxemalar va ularning turg‘unlik tahlili // Sonli analiz va matematik modellashtirish. — Toshkent, 2018. — B. 67–82.
  10. Тихонов А.Н., Арсенин В.Я. Методы решения некорректных задач. — М.: Наука, 1979. — 288 с.
  11. Самарский А.А., Вабищевич П.Н. Численные методы решения обратных задач математической физики. — М.: ЛКИ, 2014. — 480 с.
  12. Алифанов О.М. Обратные задачи теплообмена. — М.: Машиностроение, 1988. — 280 с.
  13. Иванов В.К., Васин В.В., Танана В.П. Теория линейных некорректных задач и её приложения. — М.: Наука, 1978. — 206 с.
  14. Engl H.W., Hanke M., Neubauer A. Regularization of Inverse Problems. — Dordrecht: Kluwer Academic Publishers, 1996. — 321 p.
  15. Isakov V. Inverse Problems for Partial Differential Equations. — 3rd ed. — New York: Springer, 2017. — 406 p.
  16. Hansen P.C. Rank-Deficient and Discrete Ill-Posed Problems: Numerical Aspects of Linear Inversion. — Philadelphia: SIAM, 1998. — 247 p.
  17. Beck J.V., Blackwell B., St. Clair C.R. Inverse Heat Conduction: Ill-Posed Problems. — New York: Wiley-Interscience, 1985. — 308 p.
  18. Lions J.-L. Optimal Control of Systems Governed by Partial Differential Equations. — Berlin: Springer-Verlag, 1971. — 396 p.
  19. Cannon J.R. The One-Dimensional Heat Equation. — Cambridge: Cambridge University Press, 1984. — 483 p.